Er bestaan twee soorten varkenspest: klassieke varkenspest en Afrikaanse varkenspest.

Hoewel beide ziekten worden veroorzaakt door ziekteverwekkers die fundamenteel van elkaar verschillen, lijken ze erg goed op elkaar wat het klinische aspect, de letsels en de epidemiologie betreft. Bovendien vallen beide onder dezelfde wetgeving.

Oorsprong

De klassieke varkenspest is een virusziekte die wordt veroorzaakt door een pestivirus van de familie van de Flaviviridae.

De Afrikaanse varkenspest is een virusziekte die wordt veroorzaakt door een asfivirus van de familie van de Asfarviridae.

Beide varianten van de varkenspest treffen als huisdier gehouden en in het wild levende varkensachtigen (met name varkens en everzwijnen). De ziekte is niet besmettelijk voor de mens.

Klinische symptomen

Al naargelang van de virulentie van de betreffende stam doet de varkenspest zich voor in verschillende vormen:

• acute vorm: hoge koorts, anorexia, lethargie, hematologische stoornissen die gepaard gaan met onderhuidse bloedingen en geelzucht, diarree, snelle dood (2-3 weken) en een sterftecijfer dat kan oplopen tot bijna 100%;
• subacute vorm: minder hevige symptomen met een lager sterftecijfer en waarbij de dood na  langere tijd intreedt;
• chronische vorm: onopgemerkt klinisch beeld met onduidelijke tekenen dat evolueert over meerdere maanden.

Omdat de ziekte zeer besmettelijk is, verspreiden de symptomen zich zeer snel over alle varkens van een bedrijf.

Overdracht

Het virus dat verantwoordelijk is voor de varkenspest is aanwezig in het bloed, de weefsels, de urine, de uitwerpselen, de uitscheidingen en afscheidingen van de zieke dieren. Het is zeer besmettelijk en resistent in de weefsels van de dieren. Het kan daarom op de volgende manieren worden overgedragen:

• transplacentair: biggen die zo worden besmet, blijven drager van het virus en blijven het uitscheiden gedurende meerdere maanden na de geboorte;
• door rechtstreeks contact met een ziek dier (bij het binnenbrengen van besmette dieren vanuit een ander bedrijf of gebruik van dekberen binnen het bedrijf zelf, contact met wilde everzwijnen in bedrijven met vrije uitloop),
• door onrechtstreeks contact, via mensen die het virus mechanisch verspreiden of via besmette uitrusting of voertuigen,
• door inname bij het voederen van onvoldoende verhit afval aan de varkens (oppassen voor illegale invoer van vleesproducten door reizigers).

Behandeling

Er bestaat geen specifieke behandeling voor klassieke of Afrikaanse varkenspest.

Preventie

Wat klassieke varkenspest betreft, was het vroeger mogelijk om de varkensstapel preventief te vaccineren als bescherming tegen de ziekte. Toen de Europese Unie een uitroeiingsprogramma instelde en duidelijk een ziektevrije status wilde bereiken verbood zij de vaccinatie met ingang van  1988. Er zij aangestipt dat er geen vaccin bestaat tegen Afrikaanse varkenspest en dat het dus nooit mogelijk was om de varkensstapel op die manier tegen de ziekte te beschermen.

De preventie tegen klassieke of Afrikaanse varkenspest behelst het naleven van algemene maatregelen die gelden op het gehele Belgische grondgebied:

• verbod op verzamelingen van varkens, met uitzondering van een verzameling van varkens in een enkel transport naar eenzelfde bestemming of een verzameling van fokvarkens in een tijdelijke verzamelplaats;
• verbod op het binnenbrengen van een dood of geschoten everzwijn of een deel van een everzwijn in de geografische entiteit van een varkensbeslag;
• verbod op het betreden van een varkensbedrijf of het in contact komen met varkens in de eerste 48 uur na contact met een in het wild levend everzwijn;
• verbod op het voederen van keukenafval aan varkens;
• toepassing van bioveiligheidsmaatregelen in alle bedrijven;
• in quarantaine plaatsen van varkens die nieuw in een bedrijf worden binnengebracht.

Er gelden bijkomende maatregelen voor personen die terugkeren uit risicolanden of –gebieden, dat wil zeggen landen of gebieden waar tijdelijke bestrijdings- of preventiemaatregelen van kracht zijn na het vaststellen van de ziekte, alsook voor dieren en transporten die van daar uit afkomstig zijn. Die maatregelen worden opgesomd in het ministerieel besluit van 22 januari 2007 houdende tijdelijke maatregelen ter voorkoming van epizoötische ziekten van varkens. Ze hebben onder meer betrekking op het uitvoeren van een bijkomende ontsmetting en reiniging van transporten onder officieel toezicht bij terugkeer, het onderwerpen van ingevoerde dieren aan serologische onderzoeken voordat zij vertrekken uit het land van oorsprong, de verplichting om de PCE in kennis te stellen, het verbod voor personen om in België plaatsen waar varkens worden gehouden te betreden in de eerste 72 uur nadat zij voor het laatst in contact zijn geweest met varkens of risicomaterieel in risicogebieden.

Bestrijding

Eens een uitbraak van klassieke varkenspest wordt vastgesteld in een varkensbedrijf op het Belgische grondgebied hebben de ingestelde maatregelen tot doel die uitbraak zo snel mogelijk af te zonderen om verspreiding van de ziekte te verhinderen en het virus uit te roeien. Het FAVV zal onder meer de volgende maatregelen toepassen:

• het afkondigen van een nationale standstill voor ten hoogste 72 uur tijdens welke alle verplaatsingen van varkens verboden zijn, met uitzondering van het rechtstreekse vervoer naar een slachthuis;
• het afbakenen van een zone van 500m rond de uitbraak;
• het ruimen van alle in deze zone gelegen bedrijven die varkens of everzwijnen houden en het vernietigen van de van die dieren afkomstige producten;
• het uitvoeren van een epidemiologisch onderzoek om de oorsprong van de besmetting en de eventuele verspreidingswegen te kunnen vaststellen (contactbedrijf);
• het opleggen van beperkende maatregelen aan geïdentificeerde contactbedrijven.

De bestrijding van de Afrikaanse varkenspest wordt op dezelfde manier georganiseerd als de bestrijding van de klassieke varkenspest.

Klassieke varkenspest en Afrikaanse varkenspest zijn aangifteplichtige besmettelijke ziekten. Elk vermoeden moet onmiddellijk worden gemeld aan de provinciale controle-eenheid van het FAVV.

Belgische wetgeving

Koninklijk besluit van 19 maart 2004 betreffende de bestrijding van Afrikaanse varkenspest.

Koninklijk besluit van 10 september 1981 houdende maatregelen van diergeneeskundige politie betreffende de klassieke varkenspest en de Afrikaanse varkenspest.

Ministerieel besluit van 22 januari 2007 houdende tijdelijke maatregelen ter voorkoming van epizoötische ziekten van varkens.

Ministerieel besluit van 13 november 2002 houdende tijdelijke maatregelen ter bestrijding van klassieke varkenspest bij everzwijnen en ter bescherming van de varkensstapel tegen de insleep van klassieke varkenspest, gewijzigd bij de ministeriële besluiten van 7 januari 2003, 13 februari 2003, 14 april 2003, 30 oktober 2003, 15 januari 2004, 24 mei 2004, 6 augustus 2004 en 18 februari 2005.

Europese wetgeving

Besluit 2010/354/EU van de Commissie tot wijziging van Beschikking 2008/855/EG wat betreft maatregelen op het gebied van de diergezondheid in verband met klassieke varkenspest bij wilde varkens.

Besluit 2008/855/EG van de Commissie van 3 november 2008 betreffende maatregelen op het gebied van de diergezondheid in verband met klassieke varkenspest in sommige lidstaten.

Richtlijn 2002/60/EG van de Raad van 27 juni 2002 houdende vaststelling van specifieke bepalingen voor de bestrijding van Afrikaanse varkenspest en houdende wijziging van richtlijn 92/119/EEG met betrekking tot besmettelijke varkensverlamming (Teschenerziekte) en Afrikaanse varkenspest.

Situatie in België

De Belgische varkensstapel is vrij van klassieke varkenspest. De aanwezigheid van het klassieke varkenspestvirus  in de populatie wilde varkens werd wel in november 2002 bevestigd; naar aanleiding daarvan werd een plan voor het uitroeien van klassieke varkenspest in de betreffende gebieden van het land opgezet. Die uitroeiing was succesvol, maar de dreiging dat het virus vanuit de everzwijnenpopulatie in Duitsland opnieuw in de wilde fauna in België wordt binnengebracht blijft bestaan. Waakzaamheid blijft dus geboden.

 De laatste uitbraak van Afrikaanse varkenspest in België dateert van 1985.

Situatie in het buitenland

In Europa

De varkensstapel in West-Europa is thans vrij van klassieke varkenspest. De situatie is iets minder gunstig in Oost-Europa, waar Kroatië en Slovenië in 2006-2007 met uitbraken werden geconfronteerd, Hongarije en Slovakije in 2008 en Servië (grensgebied met Kroatië) in 2010. Er werd in 2009 ook een geval van klassieke varkenspest vastgesteld in Litouwen en nogmaals 3 uitbraken in mei-juni 2011. De klassieke bestrijdingsmaatregelen worden of werden er toegepast: het beperken van het handelsverkeer, screening, ruimen, ontsmetten, quarantaine, … Het virus is bovendien aanwezig in de wilde fauna van heel wat Europese landen: die everzwijnen vormen een bedreiging voor de varkensstapel.

Afrikaanse varkenspest komt alleen voor in Sardinië waar de ziekte endemisch is bij halfwilde varkens. De rest van Europa is vrij van de ziekte: de laatste uitbraak buiten Sardinië dateert uit 1999 in Portugal. Het virus staat echter wel aan de poorten van Europa nadat het in 2007 opdook in Georgië en zich massaal verspreidde over Rusland.

Buiten Europa

Het klassieke varkenspestvirus komt overal ter wereld voor.